Çeviri Süreci

0
159

Çeviri, süreç olarak ele alındığında anlamsal karmaşayı engellemek adına çevirmenin
zihinsel süreçleri ve fiziksel bir eylem olarak gözlemlenen çeviri edimi arasında ayrım yapılabilir. Süreç odaklı çeviribilim çalışmaları, Holmes’un ortaya koyduğu
şekliyle çevirmen zihninde olup bitenleri betimlemeye odaklanmıştır. Fiziksel bir
eylem olarak gözlemlenen çeviri sürecinde ise, çevirmenin dışında kaynak metinin
oluşturulmasıyla başlayıp erek metine doğru akan bir eylemler ve sonuçlar silsilesi
ele alınır. Bu duruma dikkat çeken Tahir – Gürçağlar’a göre çeviri genellikle dilsel
bir aktarım olarak görülür ve “kaynak metin → çözümleme → yeniden yapılandırma
→ erek metin” biçiminde gelişen bir süreç olarak tanımlanır ancak bu, çevirmeni “iki
metin arasında aktarım yapan mekanik bir kodlama cihazı” olarak kabul eden
indirgemeci bir betimleme olur. 170 Kendi tanımıyla bu indirmeci betimlemeden
uzaklaşan Tahir – Gürçağlar böylelikle daha bütünlükçü yeni bir çeviri süreci şeması
ortaya atar:

çeviri süreci http://ingilizceogreniyorum.org

Tabloda yer alan bu çeviri süreci modelinin daha kapsamlı olduğunu
öne sürmekte ve çeviriyi mekanik bir işlem değil de insanının başlatıp sürdürdüğü bir
edim olarak tanımladığını vurgular. Kaynak yazarın oluşturduğu metin, çevirmen tarafından çözümlenerek yeniden yapılandırılır ve böylece EM ortaya çıkar. EM
üzerinden erek okuyucu ise kaynak yazara ulaşır. Gürçağlar’a göre çeviri doğrusal
şemalarla tanımlanamaz çünkü çeviri ediminin başladığı ya da bittiği bir noktadan
söz edilemez. Bu anlamda çeviri, kendi varlığını sürdüren bir döngü içerisinde
gerçekleşen bir süreç olarak yorumlanabilir.
Gürçağlar’ın ön gördüğü bu çeviri süreci şemasını geniş çerçeve olarak düşünürsek,
daha dar çerçevede çevirinin süreç olarak ele alınması çevirmenin zihninde çeviriye
dair gerçekleşen bilişsel etkileşimleri de ele alabilir. Bu aşamada çevirmen zihninde
olup bitenler, çeviri ürünü üzerinden araştırılabilir. Ancak çeviri ürünü, çevirmen
zihninde gerçekleşen süreçten bağımsız olarak toplumsal normlar, editör
müdahaleleri vb. koşulları da içermektedir. Bu amaçla doğrudan çevirmen zihninde
yaşanan süreçlerin incelenmesi gündeme gelmiştir.
Sinirdilbilimin de araştırma alanında olan insan beyninin dilsel etkinlikleri
çeviribilimin de yakından ilgilendiği bir alandır ancak bu konuda ampirik veriler elde
etmek güçtür. Bu amaçla çeviri süreçlerini inceleyen araştırmacılar genellikle “sesli
düşünme protokolleri” Think Aloud Protocols/TAPs adı verilen yöntemi kullanırlar.
Bu tip çalışmalara Whyatt’ın özel bir iki dilli etkinlik olarak çeviri ve çevirmen
zihninde yaşananları incelediği çalışmasındaki yöntemini örnek olarak verilebilir.
Whyatt, bu yöntemi Löscher, Kiraly, Krings ve Kussmaul gibi sinirdilbilim kökenli
çeviribilim araştırmacılarına dayandırdığını söyler.
Dimitrova’ya göre çeviri eylemini içeren süreçlerin doğrudan gözlemlenmemesi,
çevirmen zihnini bir “kara kutu” haline getirmektedir. Bu nedenle süreç
araştırmalarında sayısız farklı yöntem kullanılır. Yukarıda anılan sesli düşünme
protokollerinin yanı sıra, çeviri işinin tamamlanmasının ardından hatırlatıcı bir unsur
(EM ya da KM eşliğinde çevirmenle yapılan röportajlar da introspektif yöntemler
arasında sayılabilir. Bunlar dışında çevirmenin bilgisayarda vuruşlarını kaydeden
yazılımlar, ya da çevirmeni çalışırken video kayıt altında ya da doğrudan
gözlemlemek, çevirmenin çalışması sırasında bilgisayar ekranında olan bitenleri
kaydetmek gibi diğer gözlem yöntemleri de yaygın olarak kullanılmaktadır. Dimitrova’ya göre süreç odaklı araştırmaların zorlukları arasıdna deney tasarımı ve
gözlem yöntemlerinin çalışmanın geçerliliğini olumsuz etkilemesi gözlem altındaki
çevirinin gerçek yaşamdan farklılık göstermesi sayılabilir. Ancak, Dimitrova,
çevirmenlerin çalışma ortamında bilgisayar kullanımının yaygınlaşmasının, özellikle
gözleme dayalı çalışmaların geçerliliğine olumlu katkı yapabileceğini de
belirtmektedir.
Her çeviri süreci sonucunda bir ürünün doğduğu ve bu ürünün ulaştığı alıcılar
açısından bir işlevi olduğu söylenebilir. Çevirinin ürün ve işlev olarak ele alınması ve
çeviriye işlevsel yaklaşımlar aşağıdaki bölümde irdelenmiştir.

Paylaş
Önceki İçerikÇeviri ve Dil
Sonraki İçerikÜrün Olarak Çeviri

CEVAP VER